Yas odaklı terapiler genellikle kaybın anlamlandırılması, kayıpla birlikte yaşamın yeniden düzenlenmesi ve duyguların işlenmesi üzerinde çalışır.

Şema Terapi ise bunlara ek olarak kaybın tetiklediği Terk Edilme/İstikrarsızlık, Duygusal Yoksunluk veya Kusurluluk/Utanç gibi şemaları ve başa çıkma modlarını ele alır.

Amaç yalnızca güncel kaybı işlemek değil, kaybın geçmişteki hangi duygusal yaraları yeniden harekete geçirdiğini de anlamaktır.

Yoğun yas sırasında kişi yaşadığı kaybı geleceğin tamamına genelleyebilir. Şu düşünceler ortaya çıkabilir:

• Aşırı genelleme: “Değer verdiğim her şeyi kaybedeceğim.”
• Felaketleştirme: “Bir daha asla mutlu olamayacağım.”
• Ya hep ya hiç düşüncesi: “O yoksa hayatımın hiçbir anlamı yok.”
• Kendini suçlama: “Daha fazlasını yapsaydım bunlar olmazdı.”
• Etiketleme: “Ben kaybetmeye mahkûm biriyim.”

Terapide bu düşünceler küçümsenmeden ele alınır ve daha gerçekçi, şefkatli değerlendirmeler geliştirilir.

Sağlıklı Yetişkin Modu, yasın acısından kaçınan Kopuk Koruyucu Modu’nu fark eder ve kişiye duygularını güvenli sınırlar içinde yaşayabilmesi için destek olur.

Bu mod:

• Acıyı yargılamadan kabul eder,
• İncinmiş Çocuk Modu’na şefkatle yaklaşır,
• Günlük yaşamın temel sorumluluklarını sürdürür,
• Destek istemeye izin verir,
• Kaybedilen kişiyle kurulan bağın yeni bir biçimde devam edebilmesine yardımcı olur.

Amaç acıyı ortadan kaldırmak değil, acının kişinin bütün yaşamını yönetmesini önlemektir.

Karmaşık veya uzamış yas; kayba duyulan yoğun özlemin, zihinsel meşguliyetin ve işlev kaybının uzun süre devam ettiği bir durumdur.

Şema Terapi açısından kayıp, daha önceden var olan Terk Edilme/İstikrarsızlık, Duygusal Yoksunluk veya Dayanıksızlık Şemalarını güçlü biçimde tetikleyebilir. Ancak uzamış yasın her zaman bu şemalardan kaynaklandığı söylenemez.

Terapi sürecinde hem güncel kayıp hem de kaybın harekete geçirdiği geçmiş duygusal yaralar birlikte ele alınabilir.

Diğer sandalyeye geçmek yalnızca farklı bir düşünceyi söylemek değil, olaylara başka bir duygusal konumdan bakabilmek anlamına gelir.

Örneğin kişi bir sandalyede kayıp yaşayan İncinmiş Çocuk Modu’nun duygularını ifade ederken başka bir sandalyede Cezalandırıcı Ebeveyn Modu’nun eleştirilerini fark edebilir.

Sağlıklı Yetişkin Modu’nun bulunduğu sandalyeye geçtiğinde ise acı çeken tarafı desteklemeyi ve cezalandırıcı iç sese sınır koymayı deneyimleyebilir.

Yas tutan kişi zaman zaman kendisini duyguları nedeniyle eleştirebilir:

• “Artık toparlanmış olmam gerekirdi.”
• “Neden hâlâ ağlıyorum?”
• “Daha güçlü olmalıyım.”
• “Onu kurtaramadım.”

Öz şefkat, Cezalandırıcı Ebeveyn Modu’nun bu ağır eleştirilerine karşı daha anlayışlı bir iç ses geliştirmeyi sağlar.

Amaç kişinin sorumluluklarını reddetmesi değil, acı yaşamanın ve iyileşmek için zamana ihtiyaç duymanın insani olduğunu kabul etmesidir.

Öfke, yasın doğal bir parçası olabilir. Kişi kaybedilen kişiye, kendisine, sağlık çalışanlarına, yakınlarına veya hayata karşı öfke hissedebilir.

Ancak öfke uzun süre kişinin bütün ilişkilerini yönetmeye, sürekli suçlamaya veya zarar verici davranışlara yol açmaya başladığında sağlıksız bir örüntüye dönüşebilir.

Şema Terapi açısından Öfkeli Çocuk Modu’nun altında çoğunlukla yoğun incinmişlik, çaresizlik ve adaletsizlik duyguları bulunur. Terapide öfke bastırılmadan, altında bulunan acıya ulaşılması hedeflenir.

Kaybedilen çocukluk için yas tutmak, kişinin çocukluk döneminde ihtiyaç duyduğu ancak yeterince yaşayamadığı güven, sevgi, korunma, kabul ve özgürlük deneyimlerinin gerçekleşmeyeceğini kabul etme sürecidir.

Kişi yalnızca yaşanan kötü olayların değil, yaşanması gerekirken yaşanmayan olumlu deneyimlerin de yasını tutabilir.

Bu süreç geçmişi değiştirmez ancak kişinin çocuklukta karşılanmayan ihtiyaçlarını bugün Sağlıklı Yetişkin Modu aracılığıyla fark etmesini ve daha sağlıklı yollarla karşılamasını destekler.

İlişkisel yasta kaybedilen kişi çoğu zaman hâlâ hayattadır. Bu durum kaybın kesinliğini kabul etmeyi zorlaştırabilir.

İletişimin devam etmesi, sosyal medyada karşılaşmak veya yeniden bir araya gelme ihtimalini düşünmek pazarlık ve umut döngüsünün uzamasına neden olabilir.

Kişi yalnızca partnerini değil;

• Birlikte kurduğu gelecek hayalini,
• Günlük alışkanlıklarını,
• Ortak sosyal çevresini,
• İlişki içindeki kimliğini de kaybedebilir.

Bu nedenle ayrılık sonrası yas, terk edilme ve değersizlik şemalarını güçlü biçimde tetikleyebilir.

Yoğun yas yalnızca duygusal değil, bedensel belirtilerle de yaşanabilir. Kişide şu yakınmalar görülebilir:

• Uyku düzeninde bozulma,
• İştah değişiklikleri,
• Yorgunluk,
• Kas gerginliği,
• Baş ağrısı,
• Sindirim sistemi yakınmaları,
• Göğüste sıkışma veya ağırlık hissi,
• Dikkat ve hafıza güçlüğü.

Kopuk Koruyucu Modu kişinin duygularını fark etmesini zorlaştırabilir ancak bedensel belirtiler yalnızca bu modla açıklanamaz. Devam eden veya şiddetli fiziksel yakınmalarda tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Yasın herkes için geçerli kesin bir süresi yoktur. Kaybın niteliği, kaybedilen kişiyle kurulan bağ, ölümün gerçekleşme biçimi ve kişinin destek kaynakları yas sürecini etkiler.

Bir yılın geçmiş olması tek başına yasın sağlıksız olduğu anlamına gelmez. Ancak yoğun özlem, kayıpla zihinsel meşguliyet ve günlük işlevsellikteki ciddi bozulma uzun süre devam ediyorsa profesyonel değerlendirme faydalı olabilir.

Yasın amacı kaybedilen kişiyi unutmak değil, kayıpla birlikte yaşamı yeniden sürdürebilmektir.

Hayır. Çocukların ölüm ve kayıp anlayışı yaşlarına ve bilişsel gelişimlerine göre değişir.

Çocuklar yoğun üzüntü yaşadıktan kısa süre sonra oyun oynamaya dönebilir ve daha sonra yeniden yas duygusuna girebilirler. Bu durum kaybı önemsemedikleri anlamına gelmez.

Çocuklar yaslarını şu yollarla gösterebilir:

• Oyunlar ve resimler,
• Öfke veya davranış değişiklikleri,
• Ayrılma korkusu,
• Uyku sorunları,
• Bedensel yakınmalar,
• Okul başarısında değişiklik,
• Daha küçük yaş davranışlarına geri dönme.

Çocuğa yaşına uygun, açık ve güven verici bilgiler sunulması; sorularının dürüstçe yanıtlanması önemlidir.